Pelajaran 13: Haji dan Umrah
Haji dan umrah merupakan rukun Islam kelima yang difardukan kepada setiap umat Islam yang berkemampuan sekali seumur hidup. Pelajaran ini menghuraikan secara terperinci konsep ibadah haji dan umrah dari segi bahasa dan istilah, dalil naqli, syarat wajib, rukun, perkara wajib, amalan sunat, larangan semasa ihram, perbezaan antara kedua-duanya, tiga cara mengerjakan haji, garis masa dan carta alir pelaksanaan haji Tamattuk, serta hikmah pelaksanaannya.
Objektif Pembelajaran
- Menyatakan maksud, hukum dan dalil naqli haji dan umrah.
- Menjelaskan syarat wajib, rukun, perkara wajib dan amalan sunat bagi haji dan umrah.
- Menjelaskan larangan-larangan ihram.
- Menganalisis perbandingan antara haji dan umrah dari segi persamaan dan perbezaan.
- Menerangkan jenis-jenis haji iaitu Ifrad, Tamattuk dan Qiran.
- Menghuraikan tatacara pelaksanaan haji Tamattuk mengikut turutan tarikh dan rukun/wajib haji.
- Merumuskan hikmah pelaksanaan ibadah haji dan umrah terhadap individu dan masyarakat.
Carta Alir Pelaksanaan Kaifiat Haji Tamattuk dan Perbezaan Rukun vs Perkara Wajib
Membantu murid menghafal turutan kronologi hari haji (8–13 Zulhijjah), membezakan implikasi rukun dan perkara wajib, serta mengingati 5 miqat makani.
Dalil Naqli Haji dan Umrah
Tekan atau hover pada potongan ayat untuk melihat maksudnya.
(١٩٦) وَأَتِمُّوا۟ ٱلْحَجَّ وَٱلْعُمْرَةَ لِلَّهِ
Maksud: "Dan sempurnakanlah ibadah haji dan umrah kerana Allah." Surah Al-Baqarah, ayat 196
(٩٧) وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلْبَيْتِ مَنِ ٱسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًۭا ۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ ٱلْعَـٰلَمِينَ
Maksud: "Dan Allah mewajibkan manusia mengerjakan ibadah haji dengan mengunjungi Baitullah bagi sesiapa yang mampu sampai kepadanya. Dan sesiapa yang kufur (ingkarkan kewajipan ibadah haji itu), maka sesungguhnya Allah Maha Kaya (tidak berhajatkan sesuatu pun) daripada sekalian makhluk." Surah Ali 'Imran, ayat 97
الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتُقِيمَ الصَّلَاةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلًا
Maksud: "Rukun Islam itu ialah engkau melafazkan kalimah syahadah (meyakini serta menerangkan kebenaran) bahawa sesungguhnya tiada Tuhan yang berhak disembah melainkan Allah dan bahawa sesungguhnya Nabi Muhammad ialah pesuruh Allah, dan engkau mendirikan solat, dan mengeluarkan zakat, serta berpuasa pada bulan Ramadan, dan juga engkau mengerjakan haji ke Baitullah jika engkau berkemampuan." Riwayat Muslim
Penerangan Ringkas
Maksud Haji
Bahasa: Menuju ke tempat yang mulia / tujuan dan maksud.
Istilah: Mengunjungi Baitullah al-Haram pada bulan-bulan haji untuk mengerjakan ibadah tertentu menurut syarat-syaratnya.
Hukum: Wajib sekali seumur hidup bagi setiap individu yang mukalaf dan berkemampuan (istita'ah).
Maksud Umrah
Bahasa: Ziarah.
Istilah: Mengunjungi Baitullah al-Haram pada bila-bila masa untuk mengerjakan ibadah tertentu menurut syarat-syaratnya.
Hukum: Wajib sekali seumur hidup bagi setiap individu yang mukalaf dan berkemampuan (istita'ah).
Syarat Wajib Haji dan Umrah
| Syarat | Keterangan |
|---|---|
| Islam | Tidak diwajibkan kepada orang kafir. |
| Baligh | Cukup umur dan tidak wajib kepada kanak-kanak. |
| Berakal | Waras dan tidak wajib kepada orang gila. |
| Merdeka | Tidak wajib kepada hamba. |
| Berkemampuan (Istita'ah) | Mampu dari segi kesihatan, kewangan dan keselamatan. |
Rukun Haji dan Umrah
| Rukun | Haji | Umrah |
|---|---|---|
| Niat ihram | Wajib | Wajib |
| Wukuf di Arafah | Wajib | Tiada |
| Tawaf di Kaabah | Wajib | Wajib |
| Saie | Wajib | Wajib |
| Bercukur atau bergunting rambut | Wajib | Wajib |
| Tertib | Pada kebanyakan rukun | Pada semua rukun |
Perkara Wajib Haji dan Umrah
Perkara Wajib Umrah
- Niat ihram di miqat.
- Menjauhi larangan ihram.
Perkara Wajib Haji
- Niat ihram di miqat.
- Bermalam (mabit) di Muzdalifah.
- Melontar 7 anak batu di Jamrah Kubra.
- Bermalam (mabit) di Mina.
- Melontar 7 anak batu di ketiga-tiga Jamrah.
- Menjauhi larangan ihram.
Amalan Sunat Haji dan Umrah
Amalan Sunat
- Mandi sunat ihram sebelum memakai pakaian ihram.
- Solat sunat ihram dua rakaat selepas selesai memakai pakaian ihram.
- Memperbanyak ucapan talbiah selepas berihram.
- Mengutip 7 anak batu di Muzdalifah pada 9 Zulhijjah.
- Solat sunat tawaf dua rakaat selepas selesai tawaf.
Larangan Ihram
- Memotong / menyikat rambut, mencabut bulu atau rambut, memotong kuku.
- Mewangikan pakaian, badan atau menghidunya.
- Lelaki memakai pakaian berjahit atau bercantum; menutup kepala.
- Perempuan menutup muka (berpurdah); memakai sarung tangan.
- Memburu binatang buruan; memotong atau merosakkan tumbuh-tumbuhan.
- Berkahwin, mengahwinkan atau wakil untuk menerima nikah; melakukan perbuatan merangsang syahwat; persetubuhan suami isteri.
Perbandingan Haji dan Umrah
Persamaan dan perbezaan antara kedua-dua ibadah.
Persamaan
- Perkara wajib: larangan ihram; mempunyai miqat makani.
- Rukun: tawaf ifadah; saie; bercukur/bergunting.
Perbezaan
- Waktu: Haji pada bulan haji sahaja (Syawal hingga 13 Zulhijjah); umrah pada bila-bila masa sepanjang tahun.
- Rukun: Haji wajib wukuf di Arafah; umrah tiada wukuf di Arafah.
- Perkara wajib: Haji melontar jamrah, mabit di Muzdalifah dan Mina; umrah tiada semua itu.
Jenis-jenis Haji
| Jenis | Cara pelaksanaan |
|---|---|
| Ifrad | Mengerjakan haji dahulu, kemudian mengerjakan umrah pada tahun yang sama. |
| Tamattuk | Mengerjakan umrah dahulu dalam bulan haji, kemudian mengerjakan haji pada tahun yang sama. |
| Qiran | Berniat mengerjakan haji dan umrah secara serentak. |
Garis Masa Pelaksanaan Haji Tamattuk
Turutan kronologi hari haji dari 8 hingga 13 Zulhijjah.
Cuba Jawab Dulu
Cuba jawab dalam kepala dahulu, kemudian tekan butang untuk menyemak. Bahagian ini tidak dikira markah.
Apakah perbezaan utama dari segi rukun antara ibadah haji dengan ibadah umrah?
Nyatakan miqat makani bagi jemaah haji yang datang dari arah Malaysia dan Asia Tenggara.
Terangkan dua perkara yang membolehkan jemaah haji mencapai Tahallul Awwal.
Kesalahan Biasa
Menganggap wukuf di Arafah adalah rukun bagi kedua-dua haji dan umrah. Sebenarnya wukuf hanya rukun bagi haji sahaja.
Tertukar antara rukun haji dengan perkara wajib haji. Melontar jamrah dan mabit di Muzdalifah/Mina adalah perkara wajib haji yang boleh ditebus dengan dam jika tertinggal, bukan rukun.
Menganggap wanita boleh berniat ihram dengan menutup muka (berpurdah). Menutup muka dan memakai sarung tangan adalah larangan ihram khusus wanita.
Keliru susunan jenis haji: menyangka haji Ifrad mendahulukan umrah. Sebenarnya Ifrad ialah mendahulukan haji sebelum umrah; yang mendahulukan umrah ialah Tamattuk.
Salah Faham Konsep
Meninggalkan perkara wajib haji menyebabkan haji terbatal dan tidak sah.
Meninggalkan perkara wajib haji tidak membatalkan haji; haji tetap sah tetapi pelakunya berdosa jika sengaja dan diwajibkan membayar dam (denda). Yang membatalkan haji jika tertinggal ialah rukun haji.
Tahallul Awwal membolehkan jemaah melakukan segala larangan ihram termasuk hubungan suami isteri.
Tahallul Awwal hanya melepaskan sebahagian larangan ihram (seperti memakai pakaian berjahit, memotong kuku, memakai wangi-wangian), tetapi larangan berkaitan persetubuhan dan perkahwinan hanya terangkat selepas Tahallul Thani.
Waktu wukuf di Arafah bermula pada waktu Subuh 9 Zulhijjah.
Waktu wukuf bermula dari gelincir matahari (masuk waktu Zuhur) pada 9 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar (Subuh) 10 Zulhijjah.
Ringkasan
- Hukum: Wajib sekali seumur hidup bagi mukalaf yang berkemampuan (istita'ah).
- Syarat Wajib: Islam, baligh, berakal, merdeka, dan berkemampuan (fizikal, nafkah/kewangan, pengangkutan, keselamatan, dan mahram/izin bagi wanita).
- Rukun Haji (6 perkara): Niat ihram, Wukuf di Arafah, Tawaf di Kaabah, Saie, Bercukur/bergunting, dan Tertib pada kebanyakan rukun.
- Rukun Umrah (5 perkara): Niat ihram, Tawaf, Saie, Bercukur/bergunting, dan Tertib pada semua rukun (tiada wukuf).
- Perkara Wajib Haji: Niat ihram di miqat, mabit di Muzdalifah, melontar Jamrah Kubra (10 Zulhijjah), mabit di Mina, melontar ketiga-tiga jamrah (hari Tasyrik), serta menjauhi larangan ihram.
- Jenis Haji: Ifrad (haji dahulu baru umrah), Tamattuk (umrah dahulu baru haji), Qiran (haji dan umrah serentak).
- Hikmah: Membersihkan dosa rohani, menyatukan umat pelbagai bangsa, menzahirkan kekuatan politik Islam, meluaskan dakwah, serta memperkasa ekonomi ummah.
Aktiviti Ringkas
Lengkapkan ketiga-tiga bahagian, kemudian tekan Semak Jawapan. Markah penuh ialah 8.
A. Kuiz Objektif
B. Isi Tempat Kosong
Melakukan ibadah haji dengan mendahulukan umrah dalam bulan haji, kemudian mengerjakan haji pada tahun yang sama dinamakan haji __________.
Pelepasan daripada sebahagian larangan ihram selepas menyempurnakan dua daripada tiga amalan pada 10 Zulhijjah dikenali sebagai Tahallul __________.
C. Seret dan Lepas: Padankan Istilah dengan Maksudnya
Pada telefon, tekan satu istilah kemudian tekan kotak yang betul.
Kata Kunci
Tekan atau hover pada setiap istilah untuk melihat maksudnya.
