2.1 Keseimbangan Pasaran
Topik ini membincangkan interaksi antara pembeli dan penjual di pasaran melalui konsep permintaan dan penawaran. Pelajar akan mempelajari bagaimana tingkat harga dan kuantiti sesuatu barang ditentukan melalui mekanisme pasaran, pembentukan keluk individu dan pasaran, faktor-faktor penentu bukan harga, serta kesan ketidakseimbangan dan perubahan permintaan atau penawaran terhadap harga dan kuantiti keseimbangan.
Objektif Pembelajaran
- Menyatakan maksud permintaan, penawaran, pasaran, serta konsep permintaan berkesan.
- Menerangkan hukum permintaan dan hukum penawaran beserta hubungan antara harga dan kuantiti.
- Membina dan menjelaskan jadual serta keluk permintaan dan penawaran bagi individu dan pasaran.
- Menganalisis faktor-faktor penentu permintaan dan penawaran (harga barang itu dan bukan harga barang itu).
- Membezakan perubahan dalam kuantiti diminta/ditawarkan dengan perubahan permintaan/penawaran.
- Menentukan harga dan kuantiti keseimbangan pasaran secara jadual dan rajah.
- Menjelaskan keadaan ketidakseimbangan pasaran iaitu lebihan permintaan dan lebihan penawaran serta proses penyesuaian harga.
- Menganalisis kesan perubahan permintaan atau penawaran terhadap keseimbangan pasaran (harga dan kuantiti).
Proses Penyesuaian Ketidakseimbangan Pasaran ke Keseimbangan
Lihat bagaimana mekanisme harga, iaitu "tangan tak nampak", mengembalikan pasaran kepada keseimbangan apabila berlaku lebihan permintaan atau lebihan penawaran.
Rajah 1: Keseimbangan pasaran pada titik persilangan DD dan SS (titik E), lebihan penawaran pada harga di atas P0, lebihan permintaan pada harga di bawah P0, serta arah penyesuaian harga ke arah keseimbangan.
Lebihan Penawaran
Berlaku apabila kuantiti ditawarkan melebihi kuantiti diminta, iaitu \(Q_s > Q_d\), pada tingkat harga di atas harga keseimbangan. Pengeluar bersaing menjual stok berlebihan, maka harga cenderung turun. Apabila harga turun, pengguna akan menambahkan permintaan manakala pengeluar akan mengurangkan penawaran, dan proses penyesuaian ini berterusan sehingga pasaran kembali seimbang.
Lebihan Permintaan
Berlaku apabila kuantiti diminta melebihi kuantiti ditawarkan, iaitu \(Q_d > Q_s\), pada tingkat harga di bawah harga keseimbangan. Pengguna bersaing mendapatkan barang, maka harga cenderung naik. Apabila harga naik, pengeluar akan menambahkan penawaran manakala pengguna akan mengurangkan permintaan, dan proses penyesuaian ini berterusan sehingga pasaran kembali seimbang.
| Harga (RM sehelai) | Kuantiti diminta ('000 helai) | Kuantiti ditawarkan ('000 helai) | Keadaan pasaran |
|---|---|---|---|
| 10 | 15 | 3 | Lebihan permintaan 12 000 helai |
| 20 | 12 | 6 | Lebihan permintaan 6 000 helai |
| 30 | 9 | 9 | Keseimbangan pasaran |
| 40 | 6 | 12 | Lebihan penawaran 6 000 helai |
| 50 | 3 | 15 | Lebihan penawaran 12 000 helai |
Menentukan Keseimbangan Secara Jadual
Berdasarkan Jadual 1, keseimbangan pasaran dicapai pada harga RM30 sehelai apabila kuantiti diminta sama dengan kuantiti ditawarkan, iaitu 9 000 helai. Pada harga di bawah RM30 wujud lebihan permintaan, contohnya pada harga RM10 lebihan permintaan ialah 12 000 helai (15 000 − 3 000), maka harga cenderung naik. Pada harga di atas RM30 wujud lebihan penawaran, contohnya pada harga RM40 lebihan penawaran ialah 6 000 helai (12 000 − 6 000), maka harga cenderung turun.
Penerangan Ringkas
Pasaran dan Keseimbangan Pasaran
Pasaran ialah suatu tempat atau situasi yang membolehkan penjual dan pembeli berinteraksi sama ada secara langsung atau tidak langsung untuk menjalankan urus niaga pada suatu tingkat harga dalam tempoh masa tertentu.
Keseimbangan pasaran dicapai apabila kuantiti diminta sama dengan kuantiti ditawarkan, iaitu \(Q_d = Q_s\), pada titik persilangan keluk permintaan pasaran (DD) dan keluk penawaran pasaran (SS). Pada titik ini wujud harga keseimbangan dan kuantiti keseimbangan.
Pasaran boleh dibahagikan kepada pasaran langsung, iaitu pembeli berdepan dengan penjual seperti di bazar, dan pasaran tidak langsung, iaitu urus niaga dijalankan tanpa berdepan seperti e-dagang secara atas talian.
Adam Smith menyifatkan mekanisme penentuan harga ini sebagai sistem "tangan tak nampak" (invisible hand).
Hukum Permintaan
Permintaan ialah keinginan dan kemampuan seseorang individu untuk membeli sesuatu barang atau perkhidmatan pada suatu tingkat harga tertentu dan dalam jangka masa tertentu.
Permintaan berkesan ialah permintaan yang disokong oleh kuasa beli atau kemampuan membayar.
Semakin tinggi harga sesuatu barang, semakin kurang kuantiti diminta terhadap barang tersebut, dan sebaliknya, dengan andaian ceteris paribus. Hubungan antara harga dan kuantiti diminta adalah negatif atau songsang.
Hukum Penawaran
Penawaran ialah kuantiti sesuatu barang atau perkhidmatan yang sanggup dan mampu dikeluarkan oleh pengeluar atau firma pada suatu tingkat harga tertentu dalam tempoh masa tertentu.
Semakin tinggi harga sesuatu barang, semakin banyak kuantiti ditawarkan, dan sebaliknya, dengan andaian ceteris paribus. Hubungan antara harga dan kuantiti ditawarkan adalah positif atau langsung.
Keluk Permintaan Individu dan Pasaran
Keluk permintaan individu mencerun ke bawah dari kiri ke kanan, menunjukkan hubungan songsang antara harga dan kuantiti diminta.
Keluk permintaan pasaran diperoleh dengan menjumlahkan secara mendatar kuantiti diminta oleh setiap individu dalam pasaran pada setiap tingkat harga. Keluk permintaan pasaran didapati lebih landai daripada keluk permintaan individu.
Keluk Penawaran Firma dan Pasaran
Keluk penawaran firma mencerun ke atas dari kiri ke kanan, menunjukkan hubungan langsung antara harga dan kuantiti ditawarkan.
Keluk penawaran pasaran diperoleh dengan menjumlahkan secara mendatar kuantiti ditawarkan oleh setiap firma dalam pasaran pada suatu tingkat harga tertentu. Keluk penawaran pasaran lebih landai berbanding keluk penawaran firma.
| Harga seunit (RM) | Kuantiti diminta oleh Rani (unit) | Kuantiti diminta oleh Sofea (unit) | Permintaan pasaran (unit) |
|---|---|---|---|
| 50 | 1 | 2 | 3 |
| 40 | 2 | 3 | 5 |
| 30 | 3 | 4 | 7 |
| 20 | 4 | 5 | 9 |
Pergerakan Sepanjang Keluk vs Peralihan Keluk
Perubahan harga barang itu sendiri menyebabkan pergerakan di sepanjang keluk yang sama. Pada keluk permintaan, kenaikan harga menyebabkan penguncupan permintaan manakala penurunan harga menyebabkan pengembangan permintaan. Pada keluk penawaran, kenaikan harga menyebabkan pengembangan penawaran manakala penurunan harga menyebabkan penguncupan penawaran.
Perubahan faktor bukan harga menyebabkan peralihan seluruh keluk ke kiri atau ke kanan secara selari dengan keluk asal. Peralihan ini dipanggil perubahan permintaan atau perubahan penawaran.
Penentu Bukan Harga Permintaan
Harga barang lain: barang pengganti mempunyai hubungan positif, manakala barang penggenap mempunyai hubungan negatif.
Cita rasa, pendapatan, musim, jangkaan harga masa depan dan dasar kerajaan juga boleh mengalihkan keluk permintaan ke kiri atau ke kanan.
Penentu Bukan Harga Penawaran
Harga faktor pengeluaran, jangkaan harga masa depan, cuaca, tingkat teknologi, matlamat pengeluar dan dasar kerajaan boleh mengalihkan keluk penawaran ke kiri atau ke kanan.
Kenaikan kos pengeluaran mengalihkan keluk penawaran ke kiri, manakala peningkatan teknologi atau subsidi mengalihkannya ke kanan.
Perubahan Keseimbangan Pasaran
Pertambahan permintaan dengan penawaran tetap mengalihkan keluk DD ke kanan, menyebabkan harga keseimbangan meningkat dan kuantiti keseimbangan meningkat.
Pengurangan permintaan dengan penawaran tetap mengalihkan keluk DD ke kiri, menyebabkan harga keseimbangan turun dan kuantiti keseimbangan menurun.
Pertambahan penawaran dengan permintaan tetap mengalihkan keluk SS ke kanan, menyebabkan harga keseimbangan turun dan kuantiti keseimbangan meningkat.
Pengurangan penawaran dengan permintaan tetap mengalihkan keluk SS ke kiri, menyebabkan harga keseimbangan meningkat dan kuantiti keseimbangan menurun.
Cuba Jawab Dulu
Baca soalan, jawab dalam hati, kemudian tekan "Semak Jawapan".
Apakah perbezaan antara konsep permintaan dengan permintaan berkesan?
Bagaimanakah keluk permintaan pasaran dibentuk daripada keluk permintaan individu?
Apakah yang akan berlaku kepada harga dan kuantiti keseimbangan apabila berlaku peningkatan dalam subsidi kerajaan kepada pengeluar sayur-sayuran, dengan andaian permintaan tetap?
Kesalahan Biasa
- Mengelirukan antara perubahan dalam kuantiti diminta dengan perubahan permintaan. Perubahan dalam kuantiti diminta hanya berpunca daripada perubahan harga barang itu sendiri, iaitu pergerakan di sepanjang keluk yang sama, manakala perubahan permintaan berpunca daripada penentu bukan harga, iaitu peralihan seluruh keluk ke kiri atau ke kanan.
- Mengelirukan antara pengembangan dan penguncupan. Pada keluk permintaan, pengembangan berlaku apabila harga turun, iaitu kuantiti bertambah dan titik bergerak ke bawah kanan, bukan apabila harga naik.
- Salah menentukan hubungan bagi barang penggenap dan barang pengganti. Hubungan barang pengganti dengan harga barang lain adalah positif, manakala hubungan barang penggenap dengan harga barang lain adalah negatif.
- Menganggap keluk permintaan pasaran diperoleh dengan menjumlahkan harga. Hakikatnya ia diperoleh dengan menjumlahkan kuantiti secara mendatar pada setiap tingkat harga yang sama.
Salah Faham Konsep
Apabila harga sesuatu barang meningkat, keluk permintaannya akan beralih ke kiri.
Kenaikan harga barang itu sendiri TIDAK mengalihkan keluk permintaan. Ia hanya menyebabkan pergerakan di sepanjang keluk permintaan yang sama, iaitu penguncupan permintaan. Keluk hanya beralih jika dipengaruhi oleh faktor penentu bukan harga seperti cita rasa, pendapatan, musim atau dasar kerajaan.
Matlamat memaksimumkan jualan dan memaksimumkan keuntungan mempunyai kesan peralihan keluk penawaran yang sama.
Jika pengeluar bermatlamat memaksimumkan jualan, pengeluar akan mengeluarkan kuantiti sebanyak mungkin, maka keluk penawaran beralih ke kanan. Sebaliknya, jika bermatlamat memaksimumkan keuntungan, pengeluar akan mengehadkan penawaran agar harga pasaran tidak jatuh, maka keluk penawaran beralih ke kiri.
Ringkasan
- Hukum permintaan menunjukkan hubungan negatif antara harga dan kuantiti diminta, dengan keluk mencerun ke bawah dari kiri ke kanan.
- Hukum penawaran menunjukkan hubungan positif antara harga dan kuantiti ditawarkan, dengan keluk mencerun ke atas dari kiri ke kanan.
- Keluk pasaran diperoleh dengan menjumlahkan kuantiti individu atau firma secara mendatar pada setiap tingkat harga, dan keluk pasaran adalah lebih landai.
- Perubahan harga barang itu menyebabkan pergerakan sepanjang keluk, iaitu pengembangan atau penguncupan, manakala faktor bukan harga menyebabkan peralihan keluk, iaitu pertambahan atau pengurangan.
- Keseimbangan pasaran ialah titik persilangan DD dan SS di mana kuantiti diminta sama dengan kuantiti ditawarkan, iaitu \(Q_d = Q_s\).
- Apabila \(P > P_0\), berlaku lebihan penawaran dan harga cenderung turun. Apabila \(P < P_0\), berlaku lebihan permintaan dan harga cenderung naik.
- Pertambahan DD meningkatkan harga dan kuantiti keseimbangan; pengurangan DD menurunkannya. Pertambahan SS menurunkan harga tetapi meningkatkan kuantiti; pengurangan SS meningkatkan harga tetapi menurunkan kuantiti.
Aktiviti Ringkas
A. Kuiz Objektif
1 Apakah kesan terhadap keluk permintaan bagi telefon pintar sekiranya kerajaan menurunkan kadar cukai pendapatan individu?
2 Antara peristiwa berikut, yang manakah akan menyebabkan keluk penawaran beralih ke kiri?
B. Isi Tempat Kosong
3 Keadaan apabila kuantiti diminta melebihi kuantiti ditawarkan pada suatu tingkat harga pasaran tertentu dikenali sebagai .
4 Keluk permintaan pasaran diterbitkan dengan menjumlahkan kuantiti diminta setiap individu secara pada setiap tingkat harga.
C. Padankan Perubahan Penentu Pasaran dengan Kesannya
Seret setiap situasi ke kesan yang betul. Jika menggunakan telefon, tekan pilihan jawapan dahulu, kemudian tekan kotak padanan. Jika menggunakan papan kekunci, tekan Tab ke pilihan jawapan dan tekan Enter untuk memilihnya, kemudian Tab ke kotak padanan dan tekan Enter untuk meletakkannya.
